Hệ thống phanh quyết định khả năng giảm tốc và dừng xe trong mọi hành trình. Khác với những bộ phận chỉ ảnh hưởng đến độ êm hoặc mức tiêu hao nhiên liệu, phanh liên quan trực tiếp đến an toàn của người ngồi trên xe và những người tham gia giao thông xung quanh. Vì vậy, bảo dưỡng phanh ô tô không nên chỉ thực hiện khi xe đã phát ra tiếng kêu hoặc đạp phanh thấy bất thường.
Mỗi mẫu xe có cấu tạo, vật liệu má phanh và lịch bảo dưỡng khác nhau. Nội dung dưới đây tập trung vào những bước kiểm tra thực tế dành cho xe du lịch, SUV và bán tải sử dụng trong điều kiện đường phố. Các thông số thay thế cụ thể cần đối chiếu với sổ tay xe và hướng dẫn của nhà sản xuất.
1. Hệ thống phanh gồm những bộ phận nào?
Trên phần lớn ô tô hiện nay, phanh trước và phanh sau thường sử dụng đĩa phanh, tang trống hoặc kết hợp cả hai. Khi người lái đạp bàn đạp, lực từ bàn đạp được bộ trợ lực khuếch đại rồi truyền qua dầu phanh đến cùm phanh hoặc xi-lanh bánh xe. Má phanh ép vào đĩa phanh hoặc guốc phanh tỳ vào tang trống, tạo ma sát để giảm tốc.
Ngoài các chi tiết cơ khí, xe còn có hệ thống chống bó cứng phanh ABS, phân bổ lực phanh điện tử EBD và trên nhiều mẫu xe là cân bằng điện tử ESC. Cảm biến tốc độ bánh xe và bộ điều khiển điện tử giúp các hệ thống này can thiệp khi bánh có nguy cơ bị khóa hoặc xe mất ổn định.
Một lỗi nhỏ ở má phanh có thể chưa làm xe mất phanh ngay, nhưng có thể làm quãng đường dừng tăng, gây nóng đĩa hoặc làm hư các chi tiết đắt tiền hơn. Do đó, kiểm tra phanh cần đánh giá cả độ mòn, tình trạng dầu, rò rỉ và hoạt động của các bộ phận liên quan.
2. Bao lâu nên kiểm tra phanh một lần?
Nên kiểm tra phanh trong mỗi lần bảo dưỡng định kỳ và quan sát các dấu hiệu bất thường hằng ngày. Khi xe thường xuyên chạy trong phố đông, chở nặng, đi đường đèo dốc hoặc hoạt động trong môi trường nhiều bụi và nước, má phanh có thể mòn nhanh hơn.
Sau khi xe đi qua vùng ngập, rửa gầm hoặc chạy đường dài ở địa hình dốc, hãy chú ý đến tiếng kêu và cảm giác bàn đạp. Nước có thể làm giảm ma sát trong thời gian ngắn, còn nhiệt độ cao có thể khiến phanh bị giảm hiệu quả tạm thời. Nếu cảm giác không trở lại bình thường sau khi xe khô và nguội, cần đưa xe đi kiểm tra.
Không nên chỉ dựa vào số km để quyết định thay má phanh. Hai xe có cùng quãng đường nhưng điều kiện sử dụng khác nhau sẽ có mức độ mòn khác nhau. Xe chạy đường trường thường dùng phanh ít hơn xe liên tục dừng rồi tăng tốc trong đô thị.
3. Những dấu hiệu cảnh báo cần lưu ý
Đèn cảnh báo phanh sáng
Đèn cảnh báo màu đỏ có thể liên quan đến mức dầu phanh thấp, phanh tay chưa nhả hoàn toàn hoặc lỗi trong hệ thống. Đèn ABS và đèn cân bằng điện tử cũng cần được kiểm tra, đặc biệt khi xuất hiện đồng thời với cảm giác phanh bất thường. Không nên tự xóa lỗi bằng cách tháo cực ắc quy mà chưa tìm nguyên nhân.
Xe kéo sang một bên khi phanh
Hiện tượng xe lệch trái hoặc phải có thể do má phanh một bên bị kẹt, cùm phanh hoạt động không đều, lốp chênh áp suất hoặc góc đặt bánh sai. Kỹ thuật viên cần kiểm tra cả phanh và lốp thay vì chỉ căn chỉnh thước lái.
Bàn đạp phanh mềm hoặc phải đạp sâu
Bàn đạp mềm có thể xuất hiện khi trong đường dầu có không khí, dầu phanh bị suy giảm chất lượng, rò rỉ hoặc một bộ phận thủy lực gặp vấn đề. Đây là dấu hiệu không nên tiếp tục bỏ qua. Nếu bàn đạp gần chạm sàn hoặc lực phanh giảm rõ rệt, cần dừng xe ở vị trí an toàn và gọi hỗ trợ.
Vô-lăng hoặc thân xe rung khi phanh
Rung khi phanh thường liên quan đến đĩa phanh có độ đảo, bề mặt không đều, moay-ơ bẩn hoặc bánh xe lắp không đúng lực siết. Rung ở vô-lăng thường dễ cảm nhận ở phanh trước, nhưng không nên kết luận chỉ bằng cảm giác. Gara cần đo độ đảo và kiểm tra nhiệt độ, bề mặt các chi tiết.
Tiếng rít, tiếng cào hoặc tiếng kim loại
Một số má phanh có lá báo mòn tạo tiếng rít khi lớp ma sát gần hết. Tiếng cào kim loại liên tục có thể cho thấy má phanh đã mòn đến phần đế, làm đĩa phanh bị xước. Tiếng kêu cũng có thể do bụi, đá nhỏ hoặc bề mặt má phanh bị chai, vì vậy cần tháo kiểm tra trước khi thay linh kiện.
4. Kiểm tra má phanh như thế nào?
Má phanh có thể được quan sát qua khe mâm trên một số xe, nhưng cách đánh giá chính xác là tháo bánh và đo độ dày phần vật liệu ma sát. Không nên tính cả phần đế kim loại khi đo. Hai má ở cùng một bánh cần được so sánh vì má phía trong đôi khi mòn nhanh hơn do cùm phanh trượt bị kẹt.
Nếu bề mặt má bị nứt, bong, dính dầu hoặc mòn không đều, không nên chỉ làm sạch rồi lắp lại. Dầu hoặc mỡ dính vào vật liệu ma sát có thể làm giảm hệ số bám. Khi má phanh đã xuống gần giới hạn của nhà sản xuất, nên thay theo bộ trên cùng một trục để lực phanh cân bằng.
Sau khi thay má phanh, bề mặt tiếp xúc cần được rà đúng cách. Trong giai đoạn đầu, tránh phanh gấp liên tục nếu không phải tình huống khẩn cấp. Việc rà má giúp bề mặt má và đĩa tiếp xúc đều hơn, nhưng quy trình cụ thể cần theo hướng dẫn của nhà sản xuất linh kiện.
5. Đĩa phanh và tang trống cần kiểm tra gì?
Đĩa phanh cần được kiểm tra độ dày, độ đảo, vết xước sâu, rãnh bất thường và các vùng đổi màu do quá nhiệt. Đĩa có màu xanh tím hoặc xuất hiện vết nứt cần được đánh giá kỹ. Không nên tiện đĩa theo thói quen nếu sau khi tiện độ dày thấp hơn giới hạn cho phép.
Đĩa quá mỏng sẽ tản nhiệt kém và dễ biến dạng khi nhiệt độ tăng. Khi thay đĩa, cần làm sạch bề mặt tiếp xúc giữa đĩa và moay-ơ, đồng thời siết bánh đúng lực. Moay-ơ bẩn hoặc bánh siết lệch có thể làm phát sinh độ đảo dù đĩa mới.
Với phanh tang trống, cần kiểm tra guốc phanh, lò xo hồi vị, xi-lanh bánh xe và bề mặt bên trong tang trống. Dầu phanh rò vào guốc làm giảm ma sát và thường khiến bánh bị kéo lệch. Việc vệ sinh cần dùng dung dịch phù hợp, không thổi bụi phanh bằng khí nén trong không gian kín vì bụi có thể gây hại khi hít phải.
6. Dầu phanh có cần thay định kỳ không?
Dầu phanh hấp thụ hơi ẩm theo thời gian. Khi hàm lượng nước tăng, nhiệt độ sôi của dầu giảm và nguy cơ tạo bọt khi phanh liên tục sẽ cao hơn. Dầu cũ cũng có thể làm các chi tiết thủy lực bị ăn mòn hoặc khiến cảm giác bàn đạp thay đổi.
Thời điểm thay dầu phụ thuộc vào loại dầu, thiết kế xe và khuyến nghị của nhà sản xuất. Gara có thể dùng thiết bị đo hoặc kiểm tra mẫu dầu, nhưng kết quả đo không thay thế hoàn toàn việc xem xét lịch bảo dưỡng. Khi thay, phải dùng đúng cấp dầu được quy định; không tự ý trộn các loại dầu nếu chưa chắc chúng tương thích.
Quy trình xả gió cần thực hiện đúng thứ tự và bảo đảm không để bình chứa cạn. Sau khi hoàn tất, bàn đạp phải chắc, không có rò rỉ ở các đầu nối, ống mềm, cùm phanh hoặc xi-lanh. Dầu phanh làm hỏng sơn nên cần lau sạch ngay nếu bị đổ ra thân xe.
7. Kiểm tra cùm phanh, ống dầu và phanh tay
Cùm phanh phải trượt và hồi vị đúng. Chốt trượt khô hoặc kẹt có thể làm một má luôn tỳ vào đĩa, gây nóng bánh, mòn lệch và tăng tiêu hao nhiên liệu. Piston cùm phanh cũng cần kiểm tra gioăng, dấu hiệu rò dầu và khả năng thu hồi.
Ống dầu bằng cao su có thể lão hóa, nứt hoặc phồng. Ống kim loại có thể bị ăn mòn ở khu vực tiếp xúc với bùn đất. Bất kỳ dấu hiệu rò rỉ nào cũng cần xử lý trước khi xe tiếp tục vận hành. Không quấn băng keo hoặc dùng keo ngoài để sửa đường dầu phanh.
Phanh tay cơ cần giữ xe đứng yên mà không phải kéo quá nhiều nấc. Phanh tay điện tử cần được kiểm tra bằng máy chẩn đoán khi có lỗi. Khi bảo dưỡng phanh sau, phải đặt hệ thống phanh tay về chế độ bảo dưỡng theo đúng quy trình để tránh làm hư mô-tơ hoặc cơ cấu tự điều chỉnh.
8. Phanh ABS hoạt động như thế nào?
ABS giúp hạn chế bánh bị khóa khi phanh gấp bằng cách điều chỉnh áp suất đến từng bánh. Khi ABS can thiệp, người lái có thể cảm nhận bàn đạp rung và nghe tiếng lạch cạch. Đây thường là phản ứng bình thường trong tình huống hệ thống đang làm việc, không nên nhả bàn đạp chỉ vì cảm giác rung.
Đèn ABS sáng khi xe khởi động rồi tắt là quá trình tự kiểm tra bình thường. Nếu đèn vẫn sáng khi xe chạy, chức năng chống bó cứng có thể đã bị vô hiệu hóa dù phanh cơ bản vẫn còn. Cần đưa xe đi đọc lỗi, kiểm tra cảm biến tốc độ, dây dẫn, vòng từ và điện áp nguồn.
ABS không làm xe dừng ngay lập tức trong mọi điều kiện. Lốp mòn, mặt đường trơn, tốc độ cao hoặc khoảng cách quá ngắn vẫn có thể gây va chạm. Người lái cần giữ khoảng cách và điều chỉnh tốc độ phù hợp.
9. Những sai lầm thường gặp khi bảo dưỡng phanh
- Chỉ thay má phanh mà không kiểm tra đĩa, cùm và nguyên nhân mòn lệch.
- Dùng dầu phanh không đúng cấp hoặc để dầu mới lẫn tạp chất.
- Tiện đĩa phanh dưới giới hạn độ dày cho phép.
- Bôi mỡ lên bề mặt ma sát của má hoặc đĩa.
- Siết bu-lông bánh bằng súng hơi mà không kiểm tra lại lực siết.
- Tiếp tục lái xe khi bàn đạp mềm, có rò dầu hoặc đèn cảnh báo sáng.
- Xịt hóa chất không phù hợp lên má phanh để tạm thời giảm tiếng kêu.
Những cách xử lý tạm thời có thể che giấu dấu hiệu hư hỏng và làm việc chẩn đoán sau đó khó hơn. Với hệ thống an toàn, sửa đúng nguyên nhân quan trọng hơn việc làm tiếng kêu biến mất nhanh chóng.
10. Checklist kiểm tra phanh tại gara
- Hỏi chủ xe về tiếng kêu, độ rung, độ sâu bàn đạp và thời điểm triệu chứng xuất hiện.
- Kiểm tra mức dầu phanh, màu dầu và dấu hiệu rò rỉ quanh bình chứa.
- Kiểm tra má phanh, đĩa phanh hoặc tang trống ở cả hai bên cùng trục.
- Kiểm tra cùm phanh, chốt trượt, piston, ống dầu và dây phanh tay.
- Đo độ dày và độ đảo của đĩa khi có dấu hiệu rung.
- Đọc lỗi ABS/ESC nếu đèn cảnh báo sáng.
- Chạy thử ở khu vực an toàn sau khi lắp ráp.
- Ghi rõ linh kiện đã thay, thông số đo và thời điểm kiểm tra tiếp theo.
Kết luận
Bảo dưỡng phanh ô tô cần được thực hiện theo tình trạng thực tế của xe, không chỉ theo một mốc km cố định. Chủ xe nên chú ý đến đèn cảnh báo, tiếng kêu, độ rung, cảm giác bàn đạp và khả năng xe giữ hướng khi phanh. Khi có dấu hiệu bất thường, hãy giảm tốc, giữ khoảng cách và đưa xe đến gara đủ thiết bị kiểm tra.
Một quy trình tốt phải kiểm tra đồng thời má phanh, đĩa hoặc tang trống, dầu phanh, cùm phanh, đường ống và hệ thống ABS. Thay đúng linh kiện, lắp đúng kỹ thuật và chạy thử sau bảo dưỡng sẽ giúp hệ thống hoạt động ổn định hơn, đồng thời tránh phát sinh chi phí do hư hỏng lan sang các bộ phận khác.